Tomatea

Eguzki-altxorra eta Mildiuaren Erronka

Tomatea da Euskal Herriko udako baratzeko erregina. Jatorriz Ameriketakoa bada ere, mendeetan zehar gure haranetan egindako hautapenari esker, aldaera rústiko eta mardulak lortu ditugu; mamitsuak eta hazitxo gutxikoak, "Aretxabaletako mozkorra" ospetsuaren gisa. Euskadin tomateak hazteak erne egotea eskatzen du; gure inguruko hezetasuna onddoentzat haztegi ezin hobea baita, eta horrek nekazaria oreka bilatzera behartzen du: landareak ahalik eta eguzki-izpi gehien jaso ditzan eta, aldi berean, aireztapen egokia izan dezan.

Tomatea Solanazeoen (Solanaceae) familiakoa da, piperra, berenjena eta patata bezalaxe. Nutriente-zale amorratua da eta, batez ere, zuzeneko argi-ordu asko behar ditu ura azukre bihurtzeko.

Gure betiko aldaera gehienak hazkunde mugagabeko landare belarkarak dira. Zurtoina eta hostoak iletxo guruindunez estalita dituzte, eta horiek ukitzean botatzen dute tomatearen usain berezi-berezi hori. Euskal Herrian azal meheko eta testura krematsuko tomateak ditugu gogoko, Aretxabaletakoa kasu: fruitu asimetrikoa, oso gozoa eta hazi gutxi-gutxikoa.

Tomatea oso beldurtia da izotzarekin (izotzak); horregatik, landatzeko egutegia maiatzean beroa ziurtatzen denean hasten da.

Ikertzailearen aholkua: Tomatea lurreratzean, zurtoina ohikoa baino sakonago lurperatzea gomendatzen da. Horrela, landareak sustrai berriak (adventizioak) botako ditu lurperatutako zatian, eta indar handiagoa hartuko du lurraren elikagaiak xurgatzeko.

Ureztatzeari buruzko oharra: Gure isuri atlantikoan, uda biziki idorra edo lehorra ez bada behintzat, tomateak ez du ureztaketa gehiegirik behar behin ondo itsatsitakoan. Izan ere, tomateak behar baino ur gehiago izan ohi du gure lurretan, eta gehiegizko hezetasunak landarea usteltzea ekar dezake. Arretarik handiena puntu honetan jarri behar dugu: ureztatzerakoan ez busti inoiz hostoak; onddoa "esnatu" edo gaitza agertu ez dadin, urak beti oinera, lur-lurrera joan behar du.